शेवटची पणती
सह्याद्रीच्या कुशीत वसलेलं एक छोटंसं गाव होतं—देवगाव. गाव छोटं असलं तरी तिथली माणसं मनाने मोठी होती. गावाच्या एका टोकाला नदी, दुसऱ्या टोकाला हिरवीगार शेती आणि मधोमध एक जुनं मारुतीचं मंदिर होतं. मंदिराच्या अंगणात एक मोठं वडाचं झाड होतं. त्या झाडाखाली गावातील वयोवृद्ध लोक रोज संध्याकाळी गप्पा मारत बसायचे.
देवगावात गणू नावाचा एक गरीब कुंभार राहत होता. त्याचं छोटंसं घर, मातीची भांडी बनवण्याचं काम आणि घरात त्याची पत्नी आणि दहा वर्षांचा मुलगा—माधव. गणू दिवसभर मेहनत करून माठ, पणत्या, दिवे आणि कुंड्या बनवायचा. बाजारात त्याची भांडी विकली की घरचा संसार कसाबसा चालायचा.
एक वर्ष गावात भयंकर दुष्काळ पडला. नदी आटली, विहिरींची पाणीपातळी खाली गेली आणि शेतांमध्ये पिकं करपून गेली. गावातील अनेक लोक शहराकडे कामासाठी जाऊ लागले.
गणूचं कुंभारकामही बंद पडण्याच्या मार्गावर होतं.
एक दिवस माधवने वडिलांना विचारलं,
“बाबा, आपणही शहरात जाऊ या का? इथे आता कामच नाही.”
गणू काही क्षण शांत राहिला.
“जाऊया रे… पण आधी शेवटचा प्रयत्न करूया.”
“कसला प्रयत्न?”
गणू हसला.
“या वर्षी दिवाळीसाठी आपण खूप पणत्या बनवू.”
माधवला आश्चर्य वाटलं.
“पण गावातल्या लोकांकडे पैसेच नाहीत. मग पणत्या कोण घेणार?”
गणू म्हणाला,
“बाळा, माणसाने संकटात आशा विकत घ्यायची नसते… ती स्वतःच्या हाताने तयार करायची असते.”
माधवला बाबांचं बोलणं पूर्णपणे समजलं नाही, पण त्याने वडिलांना मदत करायला सुरुवात केली.
दिवसभर दोघे माती मळायचे, पणत्या बनवायचे आणि त्या उन्हात वाळत ठेवायचे. काही दिवसांत त्यांच्या घराच्या अंगणात शेकडो पणत्या तयार झाल्या.
दिवाळी जवळ आली.
पण गावात उत्साह नव्हता.
प्रत्येक घरात गरिबी, चिंता आणि अंधार होता.
दिवाळीच्या आदल्या दिवशी माधव अंगणात बसून त्या पणत्यांकडे पाहत होता.
“बाबा, या सगळ्या पणत्या विकल्या नाहीत तर?”
गणू म्हणाला,
“मग त्या आपण स्वतः पेटवू.”
“पण आपल्या घरात तेल कुठून आणणार?”
गणू हसला.
“एक पणती जरी पेटली तरी अंधाराला कळतं की त्याचं राज्य कायमचं नाही.”
त्या रात्री गणूने घरातील उरलेल्या थोड्याशा तेलातून एक पणती पेटवली. माधव त्या छोट्याशा ज्योतीकडे बराच वेळ पाहत राहिला.
अचानक बाहेरून आवाज आला.
“गणू काका!”
माधव बाहेर धावत गेला.
गावातील शेजारची सखूबाई उभी होती.
तिच्या हातात काही नाणी होती.
“काका, दोन पणत्या द्या. माझ्या घरात दिवाळीला अंधार नको.”
गणूने तिला दोन पणत्या दिल्या.
सखूबाईने नाणी पुढे केली.
गणू म्हणाला,
“राहू देत. तुमच्याकडेही पैसे कमी आहेत.”
सखूबाई म्हणाली,
“काका, गरीब आहोत म्हणून दिवाळी साजरी करायची नाही का? तुमच्या पणतीची किंमत पैशांपेक्षा जास्त आहे.”
ती दोन पणत्या घेऊन निघून गेली.
माधवच्या चेहऱ्यावर हसू आलं.
थोड्याच वेळात आणखी एक माणूस आला.
मग दुसरा.
मग तिसरा.
हळूहळू गावातील लोक गणूच्या घरी येऊ लागले. कुणी दोन पणत्या घेतल्या, कुणी पाच, तर कुणी पैसे नसल्यामुळे धान्य दिलं.
गणूच्या सगळ्या पणत्या विकल्या गेल्या.
त्या रात्री देवगावातील जवळजवळ प्रत्येक घरात एक तरी दिवा पेटला.
पण गावाच्या मंदिरात मात्र अंधार होता.
मंदिराचा पुजारी वृद्ध होता. त्याच्याकडे तेल विकत घेण्यासाठी पैसे नव्हते.
माधवने बाबांकडे पाहिलं.
“बाबा, मंदिरात पणती नाही.”
गणूने घरात पाहिलं.
फक्त एकच पणती उरली होती.
माधव म्हणाला,
“ही आपण ठेवूया ना? आपल्या घरातही फक्त एकच दिवा आहे.”
गणू काही बोलला नाही.
त्याने ती शेवटची पणती हातात घेतली आणि मंदिराकडे निघाला.
माधव त्याच्या मागे गेला.
मंदिरात पोहोचल्यावर गणूने ती पणती देवासमोर ठेवली आणि पेटवली.
माधवच्या डोळ्यांत प्रश्न होता.
“बाबा, आता आपल्या घरात अंधार राहील.”
गणू त्याच्या खांद्यावर हात ठेवत म्हणाला,
“हो. पण बघ… आपल्या घराचा अंधार आपण एकटे सहन करू शकतो. पण मंदिराचा अंधार संपूर्ण गावाच्या मनात उतरला असता.”
माधव शांत झाला.
तेवढ्यात मंदिराच्या बाहेरून काही लोक येताना दिसले.
सखूबाईने आपल्या घरातील पणती आणली.
तिच्यामागे गावातील इतर लोकही आले.
एका माणसाने मंदिरात आपली पणती ठेवली.
मग दुसऱ्याने.
मग तिसऱ्याने.
काही मिनिटांत मंदिराचा संपूर्ण परिसर पणत्यांनी उजळून निघाला.
माधव आश्चर्याने ते दृश्य पाहत होता.
गणू त्याला म्हणाला,
“बघितलंस? एक पणती स्वतःचा प्रकाश कमी न करता दुसऱ्या पणतीला पेटवू शकते.”
त्या रात्री देवगावात एक वेगळीच दिवाळी साजरी झाली.
पैसा कमी होता, पण माणुसकी भरपूर होती.
काही दिवसांनी गावातील परिस्थिती हळूहळू सुधारू लागली. पाऊस आला. नदी पुन्हा वाहू लागली. शेतांमध्ये हिरवाई परतली.
गणूचं कुंभारकाम पुन्हा सुरू झालं.
पण त्या वर्षीच्या दिवाळीनंतर माधवमध्ये एक मोठा बदल झाला होता.
तो मोठा झाल्यावर शहरात शिकायला गेला. अनेक वर्षांनी तो शिक्षण पूर्ण करून गावात परतला. त्याने गावातील मुलांसाठी एक छोटी वाचनालय सुरू केली.
वाचनालयाच्या दारावर त्याने एक वाक्य लिहिलं होतं—
“प्रकाश किती मोठा आहे हे महत्त्वाचं नाही; तो कुणाच्या अंधारात पोहोचतो हे महत्त्वाचं आहे.”
एका दिवशी गावातील एका मुलाने त्याला विचारलं,
“माधव दादा, तुम्ही हे वाचनालय का सुरू केलं?”
माधव हसला.
त्याला अनेक वर्षांपूर्वीची ती शेवटची पणती आठवली.
तो म्हणाला,
“कारण मला माझ्या बाबांनी एक गोष्ट शिकवली होती—आपल्याकडे कमी असलं तरी आपण दुसऱ्याला थोडा प्रकाश देऊ शकतो.”
मुलगा म्हणाला,
“पण आपल्याकडेच कमी असेल तर?”
माधवने त्याच्या हातात एक छोटी पणती ठेवली.
“तेव्हाच तिची खरी किंमत असते.”
मुलाने पणती पेटवली.
त्या छोट्याशा ज्योतीने त्याच्या चेहऱ्यावर प्रकाश पडला.
आणि माधवला जाणवलं—
गणूने त्या दिवशी मंदिरात फक्त एक पणती नेली नव्हती. त्याने आपल्या मुलाच्या मनात आयुष्यभर पुरेल असा प्रकाश पेटवला होता.
बोध: एक छोटासा चांगला प्रयत्नही अनेकांच्या आयुष्यात प्रकाश निर्माण करू शकतो.शेवटची पणती
सह्याद्रीच्या कुशीत वसलेलं एक छोटंसं गाव होतं—देवगाव. गाव छोटं असलं तरी तिथली माणसं मनाने मोठी होती. गावाच्या एका टोकाला नदी, दुसऱ्या टोकाला हिरवीगार शेती आणि मधोमध एक जुनं मारुतीचं मंदिर होतं. मंदिराच्या अंगणात एक मोठं वडाचं झाड होतं. त्या झाडाखाली गावातील वयोवृद्ध लोक रोज संध्याकाळी गप्पा मारत बसायचे.
देवगावात गणू नावाचा एक गरीब कुंभार राहत होता. त्याचं छोटंसं घर, मातीची भांडी बनवण्याचं काम आणि घरात त्याची पत्नी आणि दहा वर्षांचा मुलगा—माधव. गणू दिवसभर मेहनत करून माठ, पणत्या, दिवे आणि कुंड्या बनवायचा. बाजारात त्याची भांडी विकली की घरचा संसार कसाबसा चालायचा.
एक वर्ष गावात भयंकर दुष्काळ पडला. नदी आटली, विहिरींची पाणीपातळी खाली गेली आणि शेतांमध्ये पिकं करपून गेली. गावातील अनेक लोक शहराकडे कामासाठी जाऊ लागले.
गणूचं कुंभारकामही बंद पडण्याच्या मार्गावर होतं.
एक दिवस माधवने वडिलांना विचारलं,
“बाबा, आपणही शहरात जाऊ या का? इथे आता कामच नाही.”
गणू काही क्षण शांत राहिला.
“जाऊया रे… पण आधी शेवटचा प्रयत्न करूया.”
“कसला प्रयत्न?”
गणू हसला.
“या वर्षी दिवाळीसाठी आपण खूप पणत्या बनवू.”
माधवला आश्चर्य वाटलं.
“पण गावातल्या लोकांकडे पैसेच नाहीत. मग पणत्या कोण घेणार?”
गणू म्हणाला,
“बाळा, माणसाने संकटात आशा विकत घ्यायची नसते… ती स्वतःच्या हाताने तयार करायची असते.”
माधवला बाबांचं बोलणं पूर्णपणे समजलं नाही, पण त्याने वडिलांना मदत करायला सुरुवात केली.
दिवसभर दोघे माती मळायचे, पणत्या बनवायचे आणि त्या उन्हात वाळत ठेवायचे. काही दिवसांत त्यांच्या घराच्या अंगणात शेकडो पणत्या तयार झाल्या.
दिवाळी जवळ आली.
पण गावात उत्साह नव्हता.
प्रत्येक घरात गरिबी, चिंता आणि अंधार होता.
दिवाळीच्या आदल्या दिवशी माधव अंगणात बसून त्या पणत्यांकडे पाहत होता.
“बाबा, या सगळ्या पणत्या विकल्या नाहीत तर?”
गणू म्हणाला,
“मग त्या आपण स्वतः पेटवू.”
“पण आपल्या घरात तेल कुठून आणणार?”
गणू हसला.
“एक पणती जरी पेटली तरी अंधाराला कळतं की त्याचं राज्य कायमचं नाही.”
त्या रात्री गणूने घरातील उरलेल्या थोड्याशा तेलातून एक पणती पेटवली. माधव त्या छोट्याशा ज्योतीकडे बराच वेळ पाहत राहिला.
अचानक बाहेरून आवाज आला.
“गणू काका!”
माधव बाहेर धावत गेला.
गावातील शेजारची सखूबाई उभी होती.
तिच्या हातात काही नाणी होती.
“काका, दोन पणत्या द्या. माझ्या घरात दिवाळीला अंधार नको.”
गणूने तिला दोन पणत्या दिल्या.
सखूबाईने नाणी पुढे केली.
गणू म्हणाला,
“राहू देत. तुमच्याकडेही पैसे कमी आहेत.”
सखूबाई म्हणाली,
“काका, गरीब आहोत म्हणून दिवाळी साजरी करायची नाही का? तुमच्या पणतीची किंमत पैशांपेक्षा जास्त आहे.”
ती दोन पणत्या घेऊन निघून गेली.
माधवच्या चेहऱ्यावर हसू आलं.
थोड्याच वेळात आणखी एक माणूस आला.
मग दुसरा.
मग तिसरा.
हळूहळू गावातील लोक गणूच्या घरी येऊ लागले. कुणी दोन पणत्या घेतल्या, कुणी पाच, तर कुणी पैसे नसल्यामुळे धान्य दिलं.
गणूच्या सगळ्या पणत्या विकल्या गेल्या.
त्या रात्री देवगावातील जवळजवळ प्रत्येक घरात एक तरी दिवा पेटला.
पण गावाच्या मंदिरात मात्र अंधार होता.
मंदिराचा पुजारी वृद्ध होता. त्याच्याकडे तेल विकत घेण्यासाठी पैसे नव्हते.
माधवने बाबांकडे पाहिलं.
“बाबा, मंदिरात पणती नाही.”
गणूने घरात पाहिलं.
फक्त एकच पणती उरली होती.
माधव म्हणाला,
“ही आपण ठेवूया ना? आपल्या घरातही फक्त एकच दिवा आहे.”
गणू काही बोलला नाही.
त्याने ती शेवटची पणती हातात घेतली आणि मंदिराकडे निघाला.
माधव त्याच्या मागे गेला.
मंदिरात पोहोचल्यावर गणूने ती पणती देवासमोर ठेवली आणि पेटवली.
माधवच्या डोळ्यांत प्रश्न होता.
“बाबा, आता आपल्या घरात अंधार राहील.”
गणू त्याच्या खांद्यावर हात ठेवत म्हणाला,
“हो. पण बघ… आपल्या घराचा अंधार आपण एकटे सहन करू शकतो. पण मंदिराचा अंधार संपूर्ण गावाच्या मनात उतरला असता.”
माधव शांत झाला.
तेवढ्यात मंदिराच्या बाहेरून काही लोक येताना दिसले.
सखूबाईने आपल्या घरातील पणती आणली.
तिच्यामागे गावातील इतर लोकही आले.
एका माणसाने मंदिरात आपली पणती ठेवली.
मग दुसऱ्याने.
मग तिसऱ्याने.
काही मिनिटांत मंदिराचा संपूर्ण परिसर पणत्यांनी उजळून निघाला.
माधव आश्चर्याने ते दृश्य पाहत होता.
गणू त्याला म्हणाला,
“बघितलंस? एक पणती स्वतःचा प्रकाश कमी न करता दुसऱ्या पणतीला पेटवू शकते.”
त्या रात्री देवगावात एक वेगळीच दिवाळी साजरी झाली.
पैसा कमी होता, पण माणुसकी भरपूर होती.
काही दिवसांनी गावातील परिस्थिती हळूहळू सुधारू लागली. पाऊस आला. नदी पुन्हा वाहू लागली. शेतांमध्ये हिरवाई परतली.
गणूचं कुंभारकाम पुन्हा सुरू झालं.
पण त्या वर्षीच्या दिवाळीनंतर माधवमध्ये एक मोठा बदल झाला होता.
तो मोठा झाल्यावर शहरात शिकायला गेला. अनेक वर्षांनी तो शिक्षण पूर्ण करून गावात परतला. त्याने गावातील मुलांसाठी एक छोटी वाचनालय सुरू केली.
वाचनालयाच्या दारावर त्याने एक वाक्य लिहिलं होतं—
“प्रकाश किती मोठा आहे हे महत्त्वाचं नाही; तो कुणाच्या अंधारात पोहोचतो हे महत्त्वाचं आहे.”
एका दिवशी गावातील एका मुलाने त्याला विचारलं,
“माधव दादा, तुम्ही हे वाचनालय का सुरू केलं?”
माधव हसला.
त्याला अनेक वर्षांपूर्वीची ती शेवटची पणती आठवली.
तो म्हणाला,
“कारण मला माझ्या बाबांनी एक गोष्ट शिकवली होती—आपल्याकडे कमी असलं तरी आपण दुसऱ्याला थोडा प्रकाश देऊ शकतो.”
मुलगा म्हणाला,
“पण आपल्याकडेच कमी असेल तर?”
माधवने त्याच्या हातात एक छोटी पणती ठेवली.
“तेव्हाच तिची खरी किंमत असते.”
मुलाने पणती पेटवली.
त्या छोट्याशा ज्योतीने त्याच्या चेहऱ्यावर प्रकाश पडला.
आणि माधवला जाणवलं—
गणूने त्या दिवशी मंदिरात फक्त एक पणती नेली नव्हती. त्याने आपल्या मुलाच्या मनात आयुष्यभर पुरेल असा प्रकाश पेटवला होता.
बोध: एक छोटासा चांगला प्रयत्नही अनेकांच्या आयुष्यात प्रकाश निर्माण करू शकतो.
